Med-Practic
Նվիրվում է վաստակաշատ ուսուցիչ Գրիգոր Շահյանին

Իրադարձություններ

Հայտարարություններ

Մեր հյուրն է

Հրատապ թեմա

Հոգեկան առողջություն

Շեղված վարքը` դեռահասության տարիքում

Շեղված վարքը` դեռահասության տարիքում

Աշխարհում տարեց-տարի ավելանում է մանկական հանցագործությունների, թմրամոլության և ինքնասպանությունների թիվը, մեծանում է այն երեխաների թիվը, որոնք միտում ունեն դևիանտ վարքի կամ արդեն ցուցաբերել են: Անասելի հրատապ է ընտանիքի, շրջապատի դերը և նշանակությունը դեռահասների կյանքում:


Ի՞նչ է նշանակում «շեղված վարք»


Շեղվող վարքն արարքների համակարգ է, որը չի համապատասխանում հասարակության զարգացման տվյալ փուլում ընդունված նորմերին և արտացոլվում է հոգեկանի աններդաշնակության և անհամաձայնեցվածության, ինքնաիրացման հնարավորությունների խոչընդոտման, հոգեկանի ինքնակարգավորման մեխանիզմների խաթարումների կամ վարքի բարոյական և գեղագիտական վերահսկողության շեղումների միջև։


Շեղվող վարքի բազմաթիվ ձևեր վկայում են անձի և շրջապատող միջավայրի միջև կոնֆլիկտի մասին: Շեղված վարքաձևերի դրսևորման կիզակետում են հատկապես դեռահասները: Դա պայմանավորված է, առաջին հերթին, նրանց տարիքային առանձնահատկությամբ:


Դեռահասության տարիքի առանձնահատկությունները


Այս փուլում անցում է կատարվում մանկությունից դեպի հասունություն։ Դեռահասության տարիքը մարդու կյանքի այն շրջանն է, որն ընդգրկում է 11-12-ից 14-15-րդ տարիները։  

 
Դեռահասության տարիքը դիտում են որպես փոթորկի ու գրոհի, վարքում և զգացմունքներում դրամատիկ հեղափոխման շրջան։

 

Դեռահասության տարիքում մարդու օրգանզմում և հոգեկան դաշտում տեղի են ունենում արմատական փոփոխություններ, որոնք տանում են կենսաբանական  և հոգեբանական հասունացման։ Ներկայում սեռական հասունացման գործընթացներում դիտարկվում է աքսելերացիա։ Այս ամենի հետևանքով կարող են առաջ գալ տհաճ ապրումներ և անվստահություն։ Դեռահասի ընդհանուր անհավասարակշռության, դյուրագրգռության և անտարբերության պատճառն առավել հաճախ նյարդային ու էնդոկրինային համակարգերի վերակառուցումն է։ Անհրաժեշտ է նշել, որ դեռահասի սեռական հասունացման և ֆիզիկական զարգացման գործընթացում առաջանում են  բավականին լուրջ նշանակություն ունեցող հոգեբանական առանձնահատկություններ։

 

Դեռահասներն ավելի զգայուն են իրենց մարմնի և արտաքինի յուրահատկությունների նկատմամբ, նրանք իրենց զարգացումը համեմատում են ընկերների զարգացման հետ։ Այսինքն, արտաքինը կարևոր տարր  է դեռահասների ինքնագիտակցության մեջ։ Այս շրջանում դեռահասի մոտ ուժեղանում է ինքնադիտման նկատմամբ հակումը, եսակենտրոնությունը, ընկնում է ես-ի կայունությունը, ինքնահարգանքը, էապես փոխվում է ինքնագնահատականը։ Դեռահասները շատ ավելի հաճախ, քան` երեխաները, մտածում են, որ ծնողները, ուսուցիչները, հասակակիցները իրենց մասին վատ կարծիք ունեն։  


Ընտանիքի դերը դեռահասության տարիքում. կարո՞ղ է այն շեղված վարքի նախապայման լինել։


Ընտանիքում առկա անառողջ փոխհարաբերությունները ևս շեղված վարքի նախապայման են դեռահասների մոտ։ Քանի որ հենց այս տարիքում կարող է լինել նաև բազմապիսի հոգետրավմատիկ գործոնների ներուժ։ Դրանցից առավել ներգործող են ծնողների անպատշաճ վարքը, նրանց միջև կոնֆլիկտային փոխհարաբերությունները, թերությունների առկայությունը, դեռահասի տեսակետից` նվաստացնող, վիրավորող վերաբերմունքն իրեն՝ դեռահասին, նրա նկատմամբ վստահության կամ հարգանքի բացակայությունը։ Այս դեպքում դեռահասի մոտ կարող են ի հայտ գալ վարքի տարբեր շեղումներ։ Բարձր պատասխանատվությամբ ընտանիքներում դեռահասների անձը զարգանում է բարենպաստ։ Հարկ է առանձնացնել ընտանիքի մի քանի մոդելներ, որտեղ դեռահասները կարող են տարբեր վարքային դրսևորումներ ունենալ:


Օտարացնող ընտանիքում դեռահասին վերաբերվում են ինչպես մանկության ժամանակաշրջանում՝ նրանով քիչ են հետաքրքրվում, քիչ են հաղորդակցվում և իրենց պահում են որոշակի հեռավորության վրա։ Ծնողից օտարացման արդյունքում դեռահասի մոտ կարող է ձևավորվել սեփական խորը անլիարժեքության զգացումը, որն էականորեն սահմանափակում է զարգացման  հնարավորությունները։ Նման ընտանիքներում մեծացած դեռահասների մոտ չի բացառվում, որ մի օր կարող է դրսևորվել շեղված վարքաձև։


Ավտորիտար ընտանիքում, որտեղ շարունակվում  են դեռահասին կոշտ կերպով ներկայացվել այն  պահանջները, ինչ մանկության տարիներին: Սա նույնպես էականորեն կարող է սահմանափակել  դեռահասի նորմալ զարգացման հնարավորությունները։ Այսպիսի ընտանիքում դեռահասը մեծանում է միայնակ, դժբախտ և սեփական ուժերին անվստահ անձ։ Այնպիսի ընտանիքներում, որտեղ գերիշխում է ամենաթողության սկզբունքը, դեռահասը կրկնակի դժբախտ է և կարող է հեշտությամբ դրսևորել շեղված վարք։
Թողտվությամբ ընտանիքը դեռահասին զրկում է գիտակցել հասարակական հարաբերությունների օրենքներն ու սահմանափակումները և նրան դարձնում է անկարող` բազմաթիվ հարաբերություններում։


Գերխնամակալ ընտանիքներում նույնպես մեծանում է իր ուժերի վրա անվստահ և պասիվ դեռահաս։
Հատուկ ռիսկի խումբ են կազմում անընդհատ անկում ապրող ընտանիքում բնակվող դեռահասները, որտեղ ծնողներն անընդհատ ալկոհոլ և թմրանյութ են օգտագործում: Երեխաներն, ընդօրինակելով նրանց, միանում են նման շեղված վարքաձև դրսևորող անձանց խմբերին։


Ոչ լրիվ ընտանիքներում (հաճախ բացակայում է հայրը) դեռահասն իրեն հարմարավետ չի զգում։ Այս տարիքում առաջանում է հոր անհրաժեշտության սուր զգացում, որի ժամանակ նրա մոտ առաջանում է ագրեիսա, մեղադրանք, որը բերում է ոչ ադեկվատ գործողությունների։ Պատճառն այն է, որ այդ տարիքում դեռահասը կարիք ունի երկու սեռի ծնողների աջակցությանը։ Հոր բացակայությունը թուլացնում է նրա սոցիալական դիրքերը, շրջապատում իրեն գնահատված  չի զգում։ Որոշ դեպքերում ընտանիքի անդամների վերաբերմունքը դեռահասի նկատմամբ շատ կարևոր է, քանի որ դա դեռահասի մոտ կարող է հանգեցնել ստի, խաբեության, տնից փախչելու ցանկության և նման այլ նեգատիվ երևույթների։ Կամ, եթե դեռահասի հետ վարվեն այնպես, ինչպես երեխայի հետ, դա նրա կողմից առաջացնում է տարբեր  բնույթի դժգոհություններ։ Առավել բարենպաստ է այն իրադրությունը, երբ ընտանիքի անդամները, երբեմն, հանդես  են գալիս որպես ընկերներ` այդ ձևով թեթևացնելով դեռահասի փնտրտուքը նոր ձևաավորվող փոխհարաբերություններում: Դա օգնում դեռահասին գնահատել իր ունակությունները և հնարավորությունները:

 

Նման վերաբերմունքը թույլ է տալիս առավելագույն ճանաչել  նրան, ինչի արդյունքում պարզապես հնարավոր է խուսափել  բազմաթիվ տհաճ և, երբեմն, անդառնելի հետևանքներից։


Սիրելի՛ ծնողներ, որքան էլ դեռահասները գերադասեն  հասակակիցների հետ շփումները, այնուամենայնիվ, կենսական լուրջ խնդիրների առկայության դեպքում դիմում են ծնողներին: Փորձե՛ք լսել, հասկանալ՝ մինչև քննադատելը։ Փորձե՛ք ընտանիքում բարելավել բոլոր տեսակի փոխհարաբերությունները՝ ստեղծելով ներդաշնակության և սիրո մթնոլորտ, որը կբերի ընտանիքում մեծացող դեռահասի հոգեկան աշխարհում` խաղաղության։ Ներդաշնակ է համարվում այն ընտանիքը, որտեղ անդամների շփումները հագեցած են հուզականությամբ, սոցիալական դերերը լրացնում են միմյանց և ոչ-ոք չի ձգտում ստանձնել մյուսի դերը՝ չանտեսելով սեփականը: Կիրառելով ավելորդ սառնություն և պահանջկոտություն՝ իբրև դաստիարակության ճիշտ մեթոդ, ընդհակառակը, ավելի եք օտարացնում դեռահասին։ Վճռորոշ նշանակություն է տրվում հարաբերությունների հուզական կողմին, որի խախտումները կամ պակասը երեխաների մոտ, առաջացնում են թշնամության, ագրեսիայի, վախի զգացում, նպաստում հասակակիցների հետ հաղորդակցման ձևերի խանգարմանը, կեղծում հուզական շփման պահանջմունքը՝ ազդելով երեխաների նաև սեռադերային վարքի վրա։


Ուսումնասիրելով մեծ թվով դեռահասների (հատկապես` արդեն շեղված վարք դրսևորած և մեկուսացած), ովքեր միտվածություն ունեն դրսևորելու շեղված վարք, գրեթե մեծամասնության մոտ` ծնողները ամուսնալուծված են:

Հեղինակ. Հոգեբան` Մարիամ Վաչագանի Ասլանյան
med-practic.com կայքի ադմինիստրացիան տեղեկատվության բովանդակության համար

պատասխանատվություն չի կրում
Loading...
Share |

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ

Կարդացեք նաև

Ապաթիա, ուժերի անկում. armeniamedicalcenter.am
Ապաթիա, ուժերի անկում. armeniamedicalcenter.am

Երբեմն բացակայում որևէ բան անելու ցանկությունը, սակայն երբ այն վեր է ածվում ամեն ինչի նկատմամբ անտարբերության, երբ ցանկություն չի լինում փողոց դուրս գալ, անգամ անկողնուց վեր կենալ, դա արդեն ոչ նորմալ վիճակ է...

Նոյեմբերի 16-ը Հանդուրժողականության (կամ տոլերանտության) միջազգային օրն է:
Նոյեմբերի 16-ը Հանդուրժողականության (կամ տոլերանտության) միջազգային օրն է:

1955 թ. նոյեմբերի 16-ին ՅՈՒՆԵՍԿՈ-Ի անդամ-պետությունները Դեկլարացիա ընդունեցին հանդուրժողականության սկզբունքների վերաբերյալ: 1996 թ. ՄԱԿ-ի Գլխավոր Անսամբլեան առաջարկեց անդամ-պետություններին ամեն տարի նոյեմբերի 16-ը նշել...

Հրատապ թեմա Հայաստանում Հիշարժան տարեթվեր
Աուտիզմը՝ որպես զարգացման ընդհանուր խանգարում. Սալուտեմ ամսագիր №3
Աուտիզմը՝ որպես զարգացման ընդհանուր խանգարում. Սալուտեմ ամսագիր №3

Հոգեբանական զարգացման ընդհանուր խանգարումները բնորոշվում են սոցիալական փոխհարաբերություններում և հաղորդակցման ոլորտում որակական շեղումներով, ինչպես նաև հետաքրքրությունների...

Առողջ երեխա Սալուտեմ 3.2021
Ո՞ր էմոցիաներն են օգտակար սրտի համար. urolog.am
Ո՞ր էմոցիաներն են օգտակար սրտի համար. urolog.am

Զգացմունքը հզոր ուժ է, որի միջոցով ձևավորվում է մարդու հայացքը կյանքի վերաբերյալ։ Էմոցիաները ձևավորվում են օրվա ընթացքում կյանքի իրադարձությունների հիման վրա: Դրանց միջոցով կարեկցում և կիսում ենք...

Բժիշկների բռնկումները (Doctor's burnout). urolog.am
Բժիշկների բռնկումները (Doctor's burnout). urolog.am

Այս երևույթն ունի բացասական ազդեցություն պացիենտների առողջության վրա։ Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության, նման բռնկումն աշխատանքային քրոնիկ սթրեսի հետևանքով ի հայտ եկող...

Հոգեբանը տրամադրությունը բարձրացնելու երեք անսպասելի եղանակ է նշել. news.am
Հոգեբանը տրամադրությունը բարձրացնելու երեք անսպասելի եղանակ է նշել. news.am

Ճանաչողական-վարքային թերապիայի եւ սոցիալական հոգեբանության մասնագետ Ալիս Բոյսը բացատրել է, որ ընկճված ժամանակ առույգանալը հեշտ է: Պետք է ապրել այնպիսի զգացումներ, որոնք լինում են հաջողությամբ կատարված առաջադրանքից...

Հետտրավմատիկ սթրեսային և գեներալիզացված տագնապային խանգարումներ. nairimed.com
Հետտրավմատիկ սթրեսային և գեներալիզացված տագնապային խանգարումներ. nairimed.com

Կպչուն մտքերը, իռացիոնալ վախերը, տարօրինակ ռիտուալները որոշ չափով բնորոշ են շատերիս:

Ինչպե՞ս հասկանալ, որ այն դուրս է եկել առողջ վարքի սահմաններից և ժամանակն է դիմել մասնագետի օգնությանը...

Հուզական այրման համախտանիշ (Emotional burnout syndrome). urolog.am
Հուզական այրման համախտանիշ (Emotional burnout syndrome). urolog.am

Հուզական այրման համախտանիշ (Emotional burnout syndrome) տերմինն առաջին անգամ հիշատակվել է հոգեբան Ֆրեդենբերգի կողմից 1974-ին: Այս համախտանիշն օգտագործվում է հուզական լարված աշխատանք կատարող...

Քունք-ստործնոտային հոդի խնդիրները և դեպրեսիան. nairimed.com
Քունք-ստործնոտային հոդի խնդիրները և դեպրեսիան. nairimed.com

Գոյություն ունի որոշակի կապ՝ դեպրեսիայի ու լարվածության և քունք-ստործնոտային հոդի խանգարումների միջև. խանգարումներ, որոնք ընդգրկում են այդ հոդի բաղադրիչ կազմող մկանային և հոդային տարրերը...

Վնասվածքաբանություն և օրթոպեդիա
Սեզոնային դեպրեսիաներ. հարցազրույց Գայանե Ղալումյանի հետ. izmirlianmedicalcenter.com
Սեզոնային դեպրեսիաներ. հարցազրույց Գայանե Ղալումյանի հետ. izmirlianmedicalcenter.com

–   Ի՞նչ ասել է սեզոնային դեպրեսիա:

–   Սեզոնային և հետտոնական դեպրեսիաները սկսում են, երբ տոնական վիճակներն ավարտվում են, սպասելիքները վերանում են...

Բժշկի ընդունարանում
Արտասվելն օգտակար է. armeniamedicalcenter.am
Արտասվելն օգտակար է. armeniamedicalcenter.am

Եթե չլիներ մարդու լաց լինելու ունակությունը, նա նման կլիներ ռոբոտի: Արցունքներն արտահայտում են մեր վիշտը, հիասթափությունը, անօգնականությունը, երբեմն նաև՝ ուրախությունը...

Հոգեկան ապրումների կապը հիվանդությունների հետ. armeniamedicalcenter.am
Հոգեկան ապրումների կապը հիվանդությունների հետ. armeniamedicalcenter.am

Մարդու կյանքը, իհարկե գունավորվում է վառ էմոցիաներով, ինչպես դրական, այնպես էլ՝ բացասական, հատկապես սթրեսներով և ապրումներով...

Թերապիա
Դեպրեսիա. հաճախ տրվող հարցերին պատասխանում է Գայանե Մարգարյանը. armeniamedicalcenter.am
Դեպրեսիա. հաճախ տրվող հարցերին պատասխանում է Գայանե Մարգարյանը. armeniamedicalcenter.am

Դեպրեսիա բառը տրամադրության անկում է նշանակում: Սովորական վատ տրամադրությունը և դրա հետ...

«Ուզում եմ՝ չեմ կարող» կամ «չեմ ուզում՝ պարտավոր եմ» մտքերը նևրոզի «թշնամիներն են». armeniamedicalcenter.am
«Ուզում եմ՝ չեմ կարող» կամ «չեմ ուզում՝ պարտավոր եմ» մտքերը նևրոզի «թշնամիներն են». armeniamedicalcenter.am

Շրջապատում հաճախ լսում ենք` «նևրոզ ունեմ» և շատ դեպքերում, մարդիկ չկարևորելով հիվանդության լրջությունն ու չգնահատելով ռիսկերը, շրջանցում են այն, իսկ արդյունքում բախվում լուրջ խնդիրների: Մարդիկ անլուրջ են վերաբերվում երևույթին՝ մտածելով...

Հոգեկան և վարքի խանգարումներ Բժշկի ընդունարանում

ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԸ